کتیبه شرح زندان سلیمانزندان سلیمان

امّا پیش از این که نظر پرفسور مری بویس را بنگارم آنچه در کتیبه ای که برای گردشگران و بینندگان در آنجا نصب شده را برایتان بیان می دارم، که نگاشته های آن نیز جمع بندی تقریبی نظرات محققین است ،در این کتیبه نگاشته شده : « یکی از آثار بسیار زیبا که به اوائل دوره هخامنشیان تعلق دارد بنای چهار گوش برج مانندی است که در دوران اسلامی به " زندان سلیمان " شهرت یافته است اکنون تنها یک دیواره از آن باقی مانده است . گروهی آن را مقبره کمبوجیه ، پسر و جانشین کورش می دانند و بعضی آن را آتشکده یا نیایشگاه بشمار می آورند و برخی هم آن را «گنج خانه کورش» خوانده اند ولی احتمال لینکه آرامگاه کمبوجیه بوده ، بر دلایل استواری متکی است .

این برج شبیه بنایی است که در نقش رستم قرار دارد و به نام «کعبه زرتشت» معروف شده است . ارتفاع برج نزدیک به چهارده متر و قاعده آن 23/7×27/ 7 متر است که بر سکویی سه پله ای قرار داشته است.

در ورودی این بنا در جهت غربی تعبیه شده و نزدیک به 50/7 متر از سطح زمین ارتفاع دارد . یک پلکان 29 پله ای به اتاق بالای برج میرفته است، ولی در آن طوری ساخته شده بوده که وقتی بسته می شد دیگر نمی توانسته باز شود و این امر با آرامگاه بودن آن نسبت دارد . دیوار های این برج از سنگ سفید و مرمرنما ساخته شده است ولی برای تزیین تعداد زیادی گودیهای کوچک مستطیلی در ردیف های منظم و نیز 10 عدد گودی پنجره مانند (که « پنجره کور» نامیده شده ) در جوانب آن آورده اند و این پنجره ها را با سنگهای سیاه قا ب گرفته اند. »

 

امّا مری بویس در کتاب زرتشتیان باورها و آداب دینی آنها ، پس از بررسی دیانت زرتشتی در دورۀ هخامنشیان ، زمانی که به کاخها و آرامگاههای هخامنشیان میرسد ، نظر تحقیقی خود  را اینگونه می نگارد :

« در پاسارگاد و نقش رستم دو ساختمان مستقل از هم وجود دارند که به گمان برخی ، به طریقی با مراسم تدفین مرتبطند . این دو ظاهراً بسیار شبیه یکدیگرند ، ولی ساختمان موجود در پاسارگاد در دوره های بعد آن را " زندان سلیمان"  نامیده اند ، ویرانه است ، در حالی که آنکه در نقش رستم است و اینک " کعبه زرتشت " نام دارد ، سالم مانده است. این بنای برج مانند ، شامل تکه اتاق بدون پنجره ای متشکل از قطعات سنگی بسیار بزرگ است که بر روی یک پایۀ سه پله ای جای دارد ، تنها روزنه این اتاق ، خروجی تنگی است که بایک رشته پلکان سی پله ای سنگی و با شیب تند به زمین می رسد . جزئیات سنگ کاری نشان می دهد که زندان به زمان کورش تعلق دارد و کعبه (زرتشت) که از آن الگوبرداری شده ، تا سلطنت داریوش اول نشده بود . این دو ساختمان ، بسیار منحصر به فردند ، و هدف از ساخت آنها ، به دلایل مختلفی ، محل بحث بسیار است . با این حال ، احتمالی قوی وجود دارد که این دو اتاقک تنگ را برای نگهداری و دور از دسترس نگه داشتن ِ استخوانهای اعضای کم اهمیت تر خاندان سلطنت ، ملکه ها و شاهزادگان و شاهدختان ، ساخته بوده اند.»

همانگونه که متوجه شدید آنچه در کتیبه برای بینندگان ساختمان زندان سلیمان نگاشته شده ، با مقداری کم و زیاد همان سخن پرفسور مری بویس است  ، که در آن پس از مطرح کردن چند نظریه که عبارت است از ، نیایشگاه آناهیتا، آتشکده ، گنج خانه کورش ، و استخوان دان خاندان سلطنتی ، همان نظر آخر که استخوان دان بودن است ترجیح می دهد، البته در کتیبه برخلاف گفته مری بویس بجای استفاده از واژه استخوان دان از آرامگاه استفاده کرده است. و این عمل یا بخاطر جریحه دار نشدن احساسات ناسیونالستی هموطنان است و یا بعلت حفظ آبروی ایرانیان است تا گردشگران متوجه چگونگی مراسم تدفین زرتشتیان نشوند .

منبع : کتاب زرتشتیان باورها و آداب دینی آنها،ص۸۷